De Marne

De gemeente De Marne ligt in het Noordwesten van de provincie Groningen. Zij is als gevolg van de gemeentelijke herindeling per 1 januari 1990 ontstaan uit de voormalige gemeenten Leens, Eenrum, Ulrum en Kloosterburen. De zuidgrens van de gemeente wordt gevormd door het Reitdiep, door het Lauwersmeer loopt de westelijke begrenzing, de lijn Mensingeweer-Eenrum-Westernieland is de grens met de oosterburen, de gemeente Winsum, en de Waddenzee vormt de noordgrens.

De gemeente De Marne is door de gemeentelijke herindeling per 1 januari 1990 ontstaan uit de voormalige gemeenten Leens, Eenrum, Ulrum en Kloosterburen. De geschiedenis van de bewoning van ons gebied gaat zo’n 2500 jaar terug.

De gemeente De Marne bestaat uit de volgende dorpen: Broek, Eenrum, Hornhuizen, Houwerzijl, Kloosterburen, Kleine Huisjes, Kruisweg, Lauwersoog, Leens, Mensingeweer, Molenrij, Niekerk, Pieterburen, Schouwerzijl, Ulrum, Vierhuizen, Warfhuizen, Wehe-Den-Hoorn, Westernieland, Zoutkamp, Zuurdijk. Onderstaand treft u een overzicht aan van de plaatsen (gerangschikt op alfabetische volgorde) met hun geschiedenis en wat er tegenwoordig allemaal te doen is.

Broek

De betekenis is van het woord “broek” is moeras of drassig land. Het dorp ligt aan het Broekstermaar ongeveer op de grens van het vroegere Marne-eiland en het Halve Ambt. Helaas is er niet meer bekend over Broek

Eenrum

Eenrum is oorspronkelijk een wierdedorp. In 1799 was Eenrum een dorp met ruim 750 inwoners. Jacobus Albertus Uilkens was een bekende Eenrummer, hij was sinds 1799 predikant. Verder was hij ook nog volksopvoeder, schrijver en landbouwer op de pastoriegronden. In het jaar 1815 werd Uilkens benoemd tot hoogleraar in de landhuishoudkunde aan de Groninger Academie.

Hornhuizen

Hornhuizen ligt bij een kruising van twee kwelderwallen (kwelwater is water dat door de dijk sijpelt). In 1850 werd de middeleeuwse kerk van Hornhuizen vervangen door een nieuw, eenvoudig gebouw.

Houwerzijl

Kerkelijk behoorde Houwerzijl onder Vliedorp en daar werden ook de doden begraven. Na 1695 moest men naar Niekerk. In 1840 werd in Niekerk een kerk voor de gemeente Zoutkamp-Houwerzijl gebouwd. In 1868 kwam er pas een begraafplaats. In de 18e en 19e eeuw bestond de bevolking van Houwerzijl voornamelijk uit landarbeiders, maar ook enkele schippers, winkeliers en ambachtslieden behoorden tot de bevolking van Houwerzijl.

Kleine Huisjes

Het dorp ontstond in de 19e eeuw. De naamgeving werd ontleend aan de vele kleine huisjes waarin de arbeiders woonden die werkten op de omliggende boerderijen en bij inpolderingen. De omgrachtte boerderij Feddemaheerdt stamt uit 1765.

Kruisweg

Kruisweg is een gehuchtje dat onstaan is bij een kruising van twee wegen. Nadat in de 19e eeuw een paar arbeiders zich op deze plek hadden gevestigd, kreeg het gehuchtje in de 20e eeuw officieel de naam Kruisweg.

Lauwersoog

Gelegen in Lauwersoog een grote visserijhaven waar bij de visafslag de meeste soorten vis worden binnengebracht.

Leens

Leens is een wierdedorp (dorp gebouwd op een kunstmatige heuvel, al dan niet met een centraal gelegen kerk). In het midden van de wierde staat de kerk van omstreeks 1100, gewijd aan St. Petrus. In 1400 wordt voor het eerst een borg genoemd, borg Verhildersum. Deze borg ligt ten oosten van Leens en was van 1587 tot 1812 eigendom van de familie Van Starkenborgh. De 19e eeuw was een bloeiperiode voor Leens, dit kwam door de welvaart van de boerenstand. In 1791 werd in Leens al een leesgezelschap opgericht, met leden in heel De Marne. In het jaar 1819 werd in Leens een departement van het Genootschap der Nijverheid in Onderdendam gesticht, wat een succes was. Rentenierende boeren lieten huizen bouwen op de plek waar ook de dokter en de veearts woonden. Verder stonden er nog twee herbergen genaamd Ceres en Mercurius, deze plek waar dit alles stond, was de weg van Wehe naar Ulrum.

Mensingeweer

Mensingeweer is een wierdedorp. Het dorp breidde zich verder langs het water uit, na het graven van de provinciale trekvaart tussen Winsum en Ulrum in 1663. In het centrum van de wierde ligt een middeleeuws kerkje dat in de 19e eeuw ingrijpende verbouwingen heeft ondergaan. In 1855 kwam langs de vaart de molen Hollands Welvaart. Ten noorden van Mensingeweer stond de borg Mattenesse, die in het jaar 1820 werd vervangen door villa Mattenesse, die vervolgens in 1872 werd gesloopt. Ten westen van Mensingeweer lag een dam, over deze dam liep de weg naar Eenrum. Deze dam diende tevens als scheiding tussen het Houwer- en het Schouwerzijlvest en het Winsumer- en Schaphalsterzijlvest. In 1860 werd de dam veranderd in een brug.

Molenrij

Molenrij is een gehucht dat ontstaan is in de 18e eeuw, door de bouw van een streekje huizen langs de weg op een middeleeuwse zeedijk bij een reeds bestaande molen. In het jaar 1543 wordt de molen al vermeld, in 1628 is het een standaard molen die in 1789 vervangen wordt door een kleine zeskantige molen, die op haar beurt ook weer wordt vervangen in 1889 door een grote achtkantige stellingmolen. Deze nieuwe molen genaamd Windlust, brandde af in 1955. In 1818 werd aan het eind van de Molenrijgstermaar een pelmolen gebouwd, die in 1859 werd ingericht als korenmolen en in 1901 werd gesloopt.

Niekerk Niekerk is een wierdedorp dat gebouwd is op twee wierden. Het dorp komt aan zijn naam door een kerk uit de 13e eeuw, die in het jaar 1695 ingrijpend werd verbouwd. Na 1695 kwamen ook de inwoners van Vliedorp en Houwerzijl bij deze kerk.

Schouwerzijl

Het dorp is ontstaan bij de sluis (zijl) eeuwen geleden in een zijtak van het Reitdiep. De betekenis van het woord ‘schuwen’ is ‘met een boom voortbewegen van een vaartuig’.

Ulrum

Ulrum is een wierdedorp, gelegen op een kwelderwal. Midden in het dorp staat een kerk uit de 13e eeuw. Voornamelijk in de 19e eeuw is Ulrum erg gegroeid, dit komt grotendeels door de bloei van de landbouw.

Vierhuizen

Vierhuizen is van oorsprong een wierdedorp, gelegen op een kwelderwal, die tussen 500 voor en 600 na Christus is ontstaan. Het dorp wordt in het jaar 1525 voor het eerst vermeld, maar wel onder de naam Veerhusen. Sinds 1571 wordt reeds gesproken van Vierhuizen. Er stonden twee borgen bij het dorp genaamd Bewsum en Panser, eerst genoemde werd gesloopt in 1694. Doordat het terrein intact was gebleven kon men later boerderij Bewsum bouwen. Van de Panser borg is alleen nog de gracht rond het voormalige borgterrein overgebleven, maar ook hier heeft men een boerderij gebouwd met de naam Panser natuurlijk.

Warfhuizen

Warfhuizen is een wierdedorp, liggend op het uiterste zuidpunt van een kwelderwal. Vroeger telde het dorp twee borgen genaamd Huis ten Berge en Lulema, deze borgen zijn alle twee verdwenen. De oude vervallen kerk werd in 1858 vervangen door een nieuwe kerk. Aan de zuidzijde van het dorp kwamen enkele bedrijven, zoals een vellenbloterij en de molen de Nijverheid die in het jaar 1955 werd onttakeld en later helemaal werd afgebroken

Wehe-Den-Hoorn

Wehe-Den-Hoorn bestaat uit twee in 1966 samengevoegde dorpen. Het eerste dorp, tevens het oudste dorp is Wehe. Het tweede dorp Den Hoorn is een veel jongere nederzetting dan Wehe. Het dorp Wehe had een borg genaamd Huis te Wehe, ook wel Starkenborgh of Borgweer genoemd. De borg was eigendom van de familie Starkenborgh. De borg werd omstreeks 1650 gebouwd en in 1832 werd hij afgebroken. Na de reformatie (hervorming) bleven de meeste mensen katholiek, in het jaar 1730 bouwde pater Ignatius Martens een kerkje dat in 1803 werd vervangen door een nieuwe kerk.

Westernieland

Na de laatste bedijking van de Hunze-boezem, rond 1350 werd dit dorp gesticht en heette toen Mariaburen. De huidige naam kan worden herleid tot “westelijk gelegen nieuw land” en komt voor het eerst in 1447 voor.

Wierhuizen

Een “wier” is een “heuvel waarop huizen staan”. Er resteert van deze nederzetting eigenlijk alleen nog een oud kerkhof. Als gevolg van de Kerstvloed van 1717 werd de kerk afgebroken en de restanten werden gebruikt op plaatsen waar de zeedijk was doorgebroken.

Zoutkamp

In de 19e eeuw groeide de bevolking van Zoutkamp. In 1827 kreeg het dorp een eerste eigen school en in 1836 een eigen hervormde kerk. In 1858 werd bij het graven van het Hunsingokanaal de Hunsingosluis in de dijk gelegd. Aan het kanaal kwam bij de Kooiplaats een scheepswerf, een houtzagerij en in 1872 een portlandcementfabriek, dit alles verdwijnt weer in de 19e eeuw. In 1867 kreeg Zoutkamp een binnen- en een buitenhaven doordat het Reitdiep werd afgesloten met een dijk en een sluis, bij de binnenhaven legde men in 1930-1933 een groot haventerrein aan met visafslag. In 1969 werd Zoutkamp afgesloten van de Lauwerszee.

Zuurdijk

Zuurdijk is ontstaan in de 18e eeuw achter ‚‚n van de dijkjes, die waren opgericht tegen het water van de Hunze. Zuurdijk had een borg genaamd Ewer, deze borg wordt al in de 15e eeuw genoemd, tegenwoordig staat hier een boerderij met de naam Ewer.